تاسوعا و چادرنمازِ سبزِ نوعروسان

تاسوعا و چادرنمازِ سبزِ نوعروسان
بچّه که بودیم، مادرم اجازه نمی داد لباس سیاه به تن کنیم و چادر سیاه بپوشیم. می گفت:« دختر دم بخت که لباس سیاه بپوشد، زبانم لال زبانم لال! در آینده شوهرش می میرد و سیاه بخت می شود.»
خودش نیز سیاه نمی پوشید. رنگهای روشن را خیلی دوست داشت. چادر سیاهی داشت که فقط برای شرکت در مجالس ترحیم و شام غریبان و تعزیه سر می کرد و هنگام بازگشت، سر راه هم به خانه کسی نمی رفت و می گفت:« با لباس عزا و و بازگشت از مجلس عزا و گریه و مصیبت ، رفتن به خانه دیگران شگون ندارد. »
خودش هم تا وارد خانه می شد اول گوشه حیاط به دستشوئی می رفت و سپس چادرسیاهش را روی طناب پهن می کرد که به قول خودش بوی سیگار و بنزین تا صبح از چادر برود.
آن قدیم ها در ولایت ما رسم چنین بود که اول ماه محرم نیز از طرف خانواده داماد برای دختران نامزد خونچا می بردند. خونچا سینی بزرگ مسی بود که رویش هدایا و شیرینی و ... چیده و ملافه زیبائی رویش می کشیدند و یکی از جوانان خانواده آن را روی سر می گذاشت و به خانه نو عروس می برد و از مادر عروس جوراب یا دستمال گلدوزی شده یا کلاه و شال گردن و غیره هدیه می گرفت. داخل خونچای محرمِ نوعروس، چادر سبز رنگی نیز بود. نوعروس یا دختر نامزد کرده، در ماه محرم بخصوص تاسوعا و عاشورا، با چادر سبز رفت و آمد می کرد. روز تاسوعا و عاشورا مادربزرگها برای این نوعروسها بهترین ها را آرزو می کردند و به حرمت این روزهای مذهبی برای جوانان آرزوی خوشبختی می کردند. شب تاسوعا برای من و دوست جان و مهناز و مهرناز، شب شمردن چادرهای سبز بود. بعد از سرشماری، می دانستیم که بعد از محرم و صفر آن سال مثلا، هفت نفر به خانه بخت می روند. هفت بار عروسی، هفت بار سیب سرخی که داماد از پشت بام به طرف عروس پرت می کند و ای کاش بر سرش نخورد. چه عالمی داشت آن روزهای سبزِ پرخاطره.
مادربزرگم می گفت: « رنگ سبز نشانه امام حسین است. نشانه بهشت، پایداری و استقامت است. نشانه شروع و از نو به پا کردن.»

*

قیز بس

قیز بس - ترجمه به ترکی آذربایجانی

مدرسه نین ایلک گونویدو. اوشاقلارین آد لیستینی، ناظم دن آلیب، کلاسا گئتدیم. اوشاقلار منی گؤرجک آیاغا قالخیب سلام وئردیلر. سلاملارینا جواب وئریب، میزیمین آرخاسینا کئچدیم. ایلک باشدا اؤزومو تانیتدیردیم. سونرا لیستین اوزوندن، اوشاقلارین بیر – بیر آدینی سسله ییب و قاباغا چاغیردیم. اونلار آدلارینی تاختادا یازیب، اؤزلری حاققیندا بیلگی لر وئردیلر. مهری، جیران، زری، فاطمه، اولدوز و پری و... بیرسی آدین دئدیکنده، اوبیرسی اوشاقلار گولمه یه باشلادیلار. بارماغیمی دوداغیما آپاریب اونلارین سس سیز اولماغینی ایسته دیم. سس سیز اولدولار. قیز آدینی تاختادا یازدی« قیزبس». سونرا اؤزو حاققیندا بئله دئدی:« منیم آدیم قیز بس دی. بئش باجییق و من سون بئشییم. من یالنیز بیر نئچه آیاجاق سون بئشییم. نئچه آیدان سونرا بیر اوشاق دا بیزه آرتاجاق. ایکی ایل بوندان قاباق، آتام بیر ایش یئرینده ایش تاپدی و بیز کندیمیزدن، بورایا کؤچدوک.»
بو آدین ناغیلی قولاغیمیزا تانیش دی. بوندان قاباقلار هر ائوده چوخ قیز دوغولسایدی، بئشینجی یادا یئتدینجی قیزین آدین قیزبس قویاردیلار، بو اومودلا کی سونکو اوشاق اوغلان اوشاغی اولسون. اما من اوگون بو آدی ائشیتمه یی گؤزله میردیم. دئییردیم بس اوغلان – قیز دردی چوخدان آرادان گئتمیش. سن دئمه کی هله ده اوغلان ایسته یی وار.

آللاهدان گیزلی دئییل سیزدن نه گیزلی، هر گون نئچه دؤنه بو آدی ائشیتمک منی چوخ اذیت ائدیردی. هله بو های دا آللاه شکر ائلیردیم کی یاخجی آدیم وار.
بیر نئچه گوندن سونرا، قیزبسدی نین آناسی بیر آغ بوخجا قولتوغونا ووروب مدرسه یه گلدی. بوخچانین دؤرت دؤره سینه قالین ایپ له گل تیکمیشدی.اونو میز اوستونه قویوپ آچارکن دئدی:« کندیمیزدن ایشلی فتیر گتیرمیشلر. بو ایکیسین ده سیزه نیسگیل ائله دیم. شیرین چاییزنان یئیین. نوشو جانیز اولسون.»
چوخ تشکر ائیله دیم و بیرآز دانیشدیق. دانیشیرکن دئدیم:« بو نه آددی یازیق قیزا قوبوبسوز؟ هامی قیزینا گؤزل آدلار آختاریب قویار سیز بیر آد قویوبسوز کی اوشاق اوتانیر. سیزین ده آدیزی قیزبس قویسایدیلار خوشوزا گلیردی؟»
بیر یالانچی گولوش دوداقلارینا گلیب دئدی:« مگر منیم الیمدن بیر ایش گلیر؟ بیزیم کندیمیزده اوغلان اوشاغی چوخ اؤنملی دیر. اوغلان اوشاغی آتاسینا دایاقدی. آتاسیلا ایشه گئدیر. اما قیز اوشاغی ائوده اوتوروب، ائو ایشیله باشین قاتیر. منیم هر قیزیم اولدوقجا، قئین – قودا دان، صاحابیمدان، چوخلی دانلاق یئمیشم. نئچه ایل اؤزوم گیزلیجه اوشاق اولماغین قاباغین آلدیم. اما نه یازیق کی گئنه ایکی جانلی اولدوم. الیم دعادادی کی باری بو اوشاق اوغلان اولسون.»
یازیق آروادین سؤزلرین ائشیدیب، اؤزو- اؤزومدن اوتاندیم کی نیه بیلیر – بیلمز یازیغی دانلادیم آخی! اَهَه!؟.
دئدیم:« اوغلان یا قیز هرایکی سی ده آتا – آنانین گؤزلرینین ایشیغی دیلار. شوکورسوزلوق ائیله مه یین. آللاه دان زورلا بیر شئی ایسته مک اولماز کی.همی ده بو دور – زاماندا اوغلان قیزین فرقی یوخدو. هر ایکی سی ده بیردیر.»
نه یالان کی سونرا اؤز – اؤزومه دئدیم:« ائله سؤز دانیشیرسان کی پیشمیش تویوغوندا گولمه یی گلیر.»
او تئزجواب وئردی:« آی خانیم سنه قربان. اؤزونده بو دئدیین سؤززو اینانیرسان؟! یوخ خانیم جان اوغلان لا قیز بیر دئیرلر. هله من الیم دعادادیر کی بو قارنیمداکی اوغلان اولسون. دانلاقدان، آتماجا سؤزلردن، باش قاخینج دان قورتولوب. الیم اته یینه خانیم سن ده دعا ائیله. اوزوم آیاغیوین آلتینا دوغماخدان دا قورتولارام. بللی دی کی ائوده دوغاجام. بیز مریض خانایا گئتمریک. سسیمیزده چیخماز. ائوده قئین آتا، قئیین سسیمیزی ائشیتسه عاییب اولار.»
دئدیم:« بو نه دئمک. آدامین جانی آغریسا سسی ده چیخار. شوخلوخ دئییل کی جاندان جان آیریلیر.»
الی ایله آویردین قوپاردیب دئدی:« وای ده ده! عاییب اولسون! یوخ دا اولماز! اوندا دئیرلر بو آرواد حیاسیزدیر. شق القمر ائله مییب کی، ا بیر قودوخ دوغور ادا قالمیر گتیرمه میش.»
اوره ییم ده سس سیزجه، سؤزلرین سالیب چیخیردیم کی دئدی:« خانیم معلم دئییرم آللاها قربان اولوم نییه به حوصله سیز چاغیندا بیزی یاراتدی؟ ایلک باشدا کیشی لری یاراتدی. هرنه یی اونلارا وئردی سونرا یورولوب بیزی بئله سینه یاراتدی. عاغلیمیز ناقص، بیر دنده میز اسگیک. دئیرم مگر بو قیزلارین مرضی واریدی دنیایا گلدیلر آخی؟»
دئدیم:« استغفرالله دئگینن. دیلیوی دیشله. قارنین دا بیر گناهسیز وار. آللاهین خوشونا گئتمز.»
یازیق آرواد نئجه اوره یینی منه بوشالدیردی. ائله بیل حاکیمه، داوره، وکیله شکایت ائلیردی. یازیق بیلمیردی من اؤزوم بو فلکین الیندن شاشیب قالمیشام. دردلیه دئدیلر دردلی هارا گئدیرسن؟ دئدی درده جر یانینا
اوندان اجازه ایسته دیم، قیزبس دی نین آدینی ده ییشیب « قیزناز» قویام. بیر گولوش له دئدی:« خانیم سیز بؤیوک سوز. نه آدی ایسترسیز قویون. آنجاق آتاسی یا بؤیوک آتاسی ائشیتمسین. اوندا قارنیمداکی گئنه قیز اولسا، بوتون گناهلاری سیزین بوینوزا ییخارلار. دئمیش اولوم.»
دئدیم:« قورخما آتاسی مدرسیه گلمیر اوشاقلارا دا تاپشیررام مواظب اولسونلار.»

چوخلو دعا ائیله ییب گئتدی. او گئتدیکدن سونرا، کلاسا ساری یئریه رک ایکی شئیی دوشونوردوم. بیرینجی بو یازیب – اوخوما بیلمه ین خانیم، نه سیاق نئچه ایل اوشاق اولماسینین اؤنونو اودا گیزلی جه آلیب! ایکینجی سی بیزیم عاقلیمیزین ناقص اولماغین و بیر دنده میزین اسگیک لیینه، نئجه آرخایین لیکلا اینانیب!. کلاسا گیریب، فتانه ایله قیزبس دی نی تاختا قاباغیندا ایاق اوسته گؤردوم. مبصردن سببین سوروشدوم. دئدی:« خانیم اجازه، بو ایکیسی ساواشیب بیر – بیرین ووروردولار.»
سوروشدوم:« نیه نه اولوب؟»
مبصردن قاباق، قیز بس الین قاوزاییب آغلیاراق دئدی:« خانیم اجازه! فتانه هرگون منی لاغا قویوب گولور و اوخویو

قیز بسدی بسدی بسدی
کمر بئلیمی کسدی    
آناوا دئ اوغلان دوغسون  
بو قدر کئچل قیز بسدی»

فتانه نی تانیرام. آللاهین بلاسی دیر، شولوخ، عزاجیل، و چوخ بیلمیش.  تئز الین قاوزاییب دئدی:« خانیم اجازه، واللاه ، اؤزوم اؤلوم، خبریم گلسین، من اؤز – اؤزومه اوخوردوم. منه نه کی بونون آدی قیز بس دی. من اوخودوم بو اؤزونه آلدی.»
دئدیم:« اوخوماغی غلط اوخورسان. بیرداها بئله سؤزلر ائشیتمییم. »  

اوزون سؤزون قیسساسی، ایکی یولداشی باریشدیریب دئدیم:« اوشاقلار من سیزین یولداشیز قیزبس دی یه بیر گؤزل آد تاپمیشام. بوندان بئله قیزناز چاغیراق. سیزین دوشونجز ندی؟»  

سئوینجک آیاغا قالخیب دئدی:« خانیم دوغوردان؟ آخی اولار؟»
دئدیم:« ندن اولماسین. اوشاقلار بوندان بئله بو قیزین آدی قیزناز دی.»
قیشین سویوخ گونلریندن بیر ایدی. قیزناز یوبانمیشدی. اوشاقلاردان سراغلاشدیم. دئدیلر آناسینین حالی قاریشمیش مریض خانایا آپارمیشلار. یاریم ساعات زنگ دن گئچمیشدی کی کلاسیمین قاپیسی چالیندی. قیزناز بیردسته گل ایله باباسیلا بیرلیکده کلاسا گیردی. باباسینین الینده بیر قوطو تصاج شیرنی سی واریدی. بیلدیم کی اوشاق اوغلاندی.  
آنجاق قیزبس دی نین آتاسیندان ایسته دیم کی بوندان بئله قیزلارینی« قیزناز» سسله سینلر و آدینی شناسنامه دن ده ییشمه یین فکرینده اولسونلار. قیزنازین آتاسی گئتدیکدن سونرا، اوشقلار شیرنی ایله آغیزلارین شیرین ائیله دیلر و قیزناز دئدی کی:« آنامی مریض خانادان گتیردیکدن سونرا، بؤیوکلریمیز قوناق گلدی و من اونلارین یانیندا دئدیم کی خانیم معلم منیم آدیمی قیزناز قویوب، بوندان سونرا منی بو آدلا سسله یین. بؤیوک آنام سیزه چوخ دعا – سنا ائیله ییب دئدی کی خانیم معلمین آغزی یاخجی فالدی. سنین آدیوی دیششیب اونون اوچون آللاه دا بو اوشاغی اوغلان ائیله ییب.»
هله من دوشونوردوم کی بیر اوشاغی کی آللاه یارالدیب و نطفه سی آناسینین قارنیندا بؤیویوب، نئجه بیردن دییشیلیب کی قیزناز شیرنی قوطوسون میزیمین اوستونه قویوب گولرک دئدی:« خانیم سیزجه من قارداشیما سئوینیرم؟»
دئدیم:« مگر آریری بیر سببی وار؟»
دئدی:« هه یه دا! هم آدیم قیزناز اولدو. همی آنامین یاخاسی قورتولدو. بیلمیرسیز، بؤیوک آنام قولونداکی قولباقی چیخاردیب آنامین قولونا تاخدی. بؤیوک بابام دا، آنامی اووجونا بیردسته پول قویدو. بابامیندا آغزی قولاخلاریناجان گلدی.»
دئدیم:« هله ایندی دئگینن گؤروم قارداشیوین آدین نه قویدولار.»
بیر شیطان باخیشلی اوزومه باخیب دئدی:« سؤیوندوک! یازیخ قارداش! آللاه ائله سین اونوندا سیزین کیمی یاخجی آد تاپان معلمی اولا.»

سونرا ایکیمیزده نارین – نارین گولدوک.
*

قیز بس - فارسی 

 

 

امشب دختری می میرد

امشب دختری می میرد - دنیا رنگ غم می گیرد

گنج قارون است و مهر پدر و فرزندی  که بر کینه و نفرت غلبه می کند.
خاطرخواه است  و زنی روسپی ، با سرانجامی مملو از عشق و صداقت و فداکاری
باباشمل است و شعر و موسیقی و چهره های مورد علاقه همه
دالاهو است و تارزان ایرانی و کوهی که تا آن روز نامش را نشنیده بودم.
قلندر است و عشقی سوزان و انتقامی تلخ و مرگی وحشتناک و توبه ای که ثمره این مرگ است.
پشت و خنجر است و مردی متاهل و زنی عشوه گر و … و پدری دنیا دیده که پسر را از چاله در می آورد و خود در چاه می افتد.
یک یا چند روز پس از تماشای فیلم ، وقت ناهار ، با همکلاسی ها دور هم می نشستیم و نقد و  گفتگویمان داغ می شد. با هم به نقد فیلم می نشستیم. موشکافی می کردیم و در دنیای زیبای خود هم از تماشای فیلم و هم تکرار صحنه ها و ترانه ها لذت می بردیم. کاری به خواننده اصلی ترانه نداشتیم. این فروزان بود که خاطراه و دیوانه بود و با تمام وجود می خواند و علاقه اش را به مرد محبوبش نشان می داد. یقین که خواننده ترانه نیمی از محبوبیت خود را مدیون فروزان است.
امشب دختری می میرد. حکایت دختری است که از روابط نامزد و نامادری اش باخبر است و رنج می برد.
امشب دختری می میرد، خاطرخواه، اقتباس سینمائی ار دو رمان نویسنده محبوب زمان ما « رسول ارونقی کرمانی» است.
پاورقی های ارونقی کرمانی را می توانید از سایت« کتابناک» رایگان دانلود کنید.

 

به یاد ر.اعتمادی و ارونقی کرمانی

یادش به خیر بچه که بودیم، تلویزیون و ماهواره و اینترنت و... نبود. کتاب هائی که در دست داشتیم، کتابهای درسی بود. ماهی یک بار نیز پیک دانش آموز به مدرسه می آمد. پدرم شبها رادیو را باز می کرد و همگی دور هم داستان شب را گوش می کردیم. مادرم هر هفته مجله جوانان می خرید. خاله ام نیز اطلاعات هفتگی. پس از مطالعه ی مادر و خاله، نوبت به ما می رسید. داستانهای دنباله دار ر. اعتمادی در مجله ی جوانان و دستانهای دنباله دار ارونقی کرمانی در مجله اطلاعات هفتگی چاپ می شد. مادرم جوانان می خرید و خاله ام اطلاعات هفتگی. پس از حواندن بین هم رد و بدل میکردند و آخر سر، ما اجازه ی خواندن داشتیم.

پنج روز اول ازهر ماه قمری خانه همسایه ها به ترتیب مجلس روضه برگزار می شد. روز سوم هم  روضه خوانی در خانه ما برگزار می شد. در این مجالس ساده ی زنانه، با یک استکان چای و گاهی شکر پنیر و خرما پذیرائی می شد. بعضی وقتها همسایه ها سفره نذری می آوردند و ملا پس از خواندن روضه دعا می خواند. قسمت آخراین مجالس  را ( یعنی بعد از رفتن ملا ) که شبیه نقد و بررسی کتاب بود، خیلی دوست داشتم. زنان بعد از نوشیدن یک استکان چائی، شروع به صحبت یا بهتر بگویم نقد و بررسی داستانها می کردند. من و دوست جانم، گوشه ای نشسته و حرف زنان را به دقت گوش می کردیم. زنان درس نخوانده و درس نخوانده، همگی پی گیر داستان بودند. عروس حاجی خانم بعد از خواندن داستان، ماجرا را برای مادرشوهرش تعریف می کرد.  
رجب علی اعتمادی( ر. اعتمادی ) در تاریخ 21 تیرماه سال 1402 در سن 89 سالگی درگذشت.روح و روانش شاد که با مطالعه مجله اش ( بازگشت از مرز بدنامی، زندگی من زندگی تو، و داستانهای دنباله دارش) انشایم بسیار پیشرفت کرد.
رسول ارونقی کرمانی در تاریخ 30 مهرماه 1396 در سن 87 سالگی درگذشت.  
*   

علم بهتر است یا ثروت؟

پدر معلم بود و مادر خانه دار. پدر با کار روزانه مخارج زندگی خانواده پر جمعیت را تامین می کرد و مادر(گونلری اوج – اوجا دویونلوردو) با سر هم کردن  دقیقه ها و ساعتها و روزها و هفته ها و با صرفه جویی، شکم اهل خانه را سیر می کرد. تابستان با برکتِ گیاهانِ مختلف، به هر شکلی بود سپری می شد. لوبیا سبز و کدو و بادمجان و سبزی خوردنی و میوه های مختلف و مناسب هر ماه، فراوان و در دسترس بودند. امّا امان از زمستان که با شلاقی از یخ از راه می رسید و با سرما و قناعت، بر سر و صورت اهالی می کوبید. خرید نفت نیازی به کوپن نداشت. نفت فروش سر کوچه مثل بقیّه ی دکانها همیشه باز و نفت آماده فروش بود. امّا دریغ از پول کافی. حلبی بیست ریال ، این بیست ریالِ مادرمرده باید توی جیب باشد تا بنده خدا بتواند نفت بخرد. سرما داخل اتاقهای بزرگ و تودرتوی خانه ها بیداد می کرد. اواخر پاییز، پدر بخاری نفتی را روبراه می کرد. مادر روزها بخاری را روشن می کرد و بعد از بازگشت از مدرسه، دور بخاری می نشستیم و خود را گرم می کردیم. شبها به هدف صرفه جویی، بخاری را خاموش می کرد و همگی با یک لحاف و یک پتو می خوابیدیم.صبح ها مادر زودتر از ما بیدار می شد. هم سماور و هم بخاری را روشن می کرد. دستشویی و حمام و آشپزخانه ها سرد بود. در آن هوای سرد و یخ زده رفتن به توالت گوشه حیاط خود حکایتی دیگر داشت. دلت می خواست نخوری و ننوشی تا به توالت هم نیازی نداشته باشی. حالا از شست و شوی دست و صورت نگو. دست و رویمان را با آب سرد می شستیم و دندانهایمان را که مسواک می زدیم، دندانها از سرما و آب سرد به هم می خورد. بعد از صبحانه راهی مدرسه می شدیم. مادر می ماند و کارهای خانه. او بعد از جارو و تمیز کردن اتاق، به آشپزخانه می رفت. زیرزمین بزرگِ خانه مان آشپزخانه بود. سرد و بدون روشنائی کامل و یک چراغ خوراک پزیِ نفتی که لاک پشت وار، آب یا غذا را می جوشانید. در آن زیرزمین سرد، کوبیدن گوشت برای پخت کوفته تبریزی و آماده کردن و سرخ کردن کتلت دمار از روزگار مادر درمی آورد. طفلک  برای شستن ظرف و لباس، آب گرم می کرد. بعد از چنگزدن با آب گرم و پودر رختشوئی، با آب سرد آب می کشید.  دستهای سرخ و تاول زده ی مادرم  را هرگز فراموش نمی کنم.

ما بچّه ها از خانه که به سوی مدرسه راه می افتادیم از سرما می لرزیدیم. به مدرسه که می رسیدیم ، احساس می کردیم انگشتان پاهایمان بی حس شده است. اگر با چاقو قطع می کردی روحمان خبردار نمی شد. بعد از رسیدن ما به کلاس بابای مدرسه ظرف نفت بخاری را می آورد و سر جایش می گذاشت و بخاری را روشن می کرد. همگی دورتادور بخاری جمع می شدیم. گرمای اندک موجب سوزش دستهای یخ زده مان می شد. باز هم شکر خانم معلم که از ما می خواست دستهایمان را به هم بمالیم تا گرم شود. هنوز کلاس گرم نشده و یخ دل و جان یخ زده مان آب نشده، زنگ تفریح به صدا درمی آمد و مبصر مثل میرغضب بالای سرمان می ایستاد و به فرمان خانم ناظم  وادارمان می کرد از کلاس خارج شویم. برای آن همه دانش آموز فقط دو تا توالت وجود داشت سر صف توالت می ایستادیم و منتظر نوبت می شدیم. تا نوبت برسد دوباره زنگ کلاس به صدا درمی آمد و از ترس خط کش خانم ناظم به هر بدبختی که شده سر صف می ایستادیم و به کلاس می رفتیم. خود را به توالت رساندن بسته به انصاف مبصر بود.
زنگ انشا خانم معلم انشا می گفت. از همان انشاهای همیشگی: علم بهتر است یا ثروت ؟
انشا را چنین نوشتم خانم معلم عزیز ما از من خواسته است که ..... البته که ثروت بهتر است. ثروت یعنی پول و اگر پول داشته باشیم می توانیم همه چیز بخریم. پالتو و کت و کلاه و ... بخریم و بپوشیم تا سردمان نشود. از ساندویجی یک عدد کامل ساندویچ بخریم و بخوریم و کاملا سیر شویم. هر روز چوبی و لواشک بخریم. هر وقت مداد و پاک کن مان خراب یا تمام شد فوری یکی دیگر بخریم. اصلا یک عالمه مداد و دفتر و مدادپاک کن و روبان سر و خط کش بخریم و خانه بگذاریم تا دیگر نگران تمام شدنشان نباشیم.
حتی می توانیم پول بدهیم و از مغازه کارنامه قبولی بخریم و محتاج نمره خانم معلم نباشیم.
به این جمله که رسیدم صدای خانم معلم بلند شد: تنبل بی شعور این چه انشائی است که نوشتی؟ همه می دانند که علم بهتر است.
بعد رو به بچه ها کرد و پرسید: بچه ها علم بهتر است یا ثروت ؟
بچه ها که مثل من از معلم حساب می بردند یک صدا پاسخ دادند: علم
آنگاه به امر خانم معلم جلو میز ایشان رفتم و کف دستهایم را باز کردم و خانم معلم دو تا خط کش بر کف دستهایم زد و از بچه ها خواست برایم تنبل بکشند و آنها هم دسته جمعی فریاد کشیدند. تنبل، تنبل، تنبل
و من گریه کردم و سر جایم نشستم.
این بود انشای من، شاد باد آموزگار من.
*
راستی گفته باشم که آن قدیمها  دانش آموزان روبان بر سر می بستند و روبان هر کلاسی رنگ مخصوص خود را داشت.
ساندویچ برای ما بچّه ها گران بود و من و دوست جان دو ریال به ساندویچ فروش می دادیم و یک ساندویچ می گرفتیم و از او می خواستیم که بین ما به طور مساوی تقسیم کند. به این ترتیب هر کدام نصف ساندویچ می خوردیم و از مزه اش لذت می بردیم. البته نان ساندویچها هم کوچک بود. 
*

هدیۀ یک جشن تولّد

تولد عطیه خانم است. تصمیم گرفته ایم برایش هدیه ای بخریم. همراه دوستان وارد گلفروشی شدیم. عجب گلهای قشن و رنگارنگی!

صالیحا:« چه کاکتوس زیبائی! دستت درد نکند خدا جان، عجب هنرمندی هستی!»
مهرناز:« این آلوورا را ببین با این قد و قواره اش گل هم داده است.»
مهناز کاکتوس بزرگ و پر از خاری را نشان می دهد و می گوید:« این خیلی زیباست. بزرگ است و قیمت مناسبی هم دارد. لایق زبان تلخ و زهرآگین عطیه خانم است.»
مهربان:« اصلا چرا باید در جشن تولدش شرکت کنیم؟ من دلم نمیخواهد بروم.»
هاله:« غریب است گناه دارد. برویم و دلش را شاد کنیم.ما همه غریبیم و باید هوای همدیگر را داشته باشیم.»
صالیحا:« اما عطیه خانم دلی نمانده که نرنجاند. قلبی نمانده که نشکسته باشد. می رویم به خاطر خدا. اما تا تو هستی جرات نمی کند کسی را نیش بزند.»
مهربان:« حق با هاله است. هرچه باشد همگی اینجا غریب و همدردیم. هوای همدیگر را داشته باشیم. خدا کند که امروز حرمت نگهدارد.»
من:« بابا زیاد سخت نگیرید. بنده خدا بعضی وقتها نمی تواند جلو زبان صاحب مرده اش را بگیرد. بزرگی کنید و ببخشید. خدا را خوش می آید. »
سرانجام پس از تماشای گل و گیاهان زیبا، هرکدام گلی پسندیده و به طرف صندوق رفتیم. سمت راست باجه، روی میزی گلدانهای کوچکی گذاشته و روی تکه کاغذی حراج نوشته بودند. جلو رفتم و نگاهشان کردم. گفتم:« خدای من! گلدانها پژمرده اند. فکر کنم تا یکی دو روز دیگر پلاسیده و از بین می روند.» در بین گلدانها چشمم به ونوس چشره خوار افتاد. خاکش خشک خشک بود. چند دانه ساقه اش هم سر به زیر افکنده بودند. گوئی دارند از تشنگی هلاک می شوند. دست به طرف یکی دراز کرده و برداشتم. می دانستم عمری برایش باقی نمانده است. اما برش داشتم. چه می دانم توی دلم به خودم گفتم می برم نگاهش می دارم. اگر حالش بهتر شد چه بهتر، اگر هم مرد، خوب چه می شود کرد. توجه دوستان را نیز به گلها جلب کردم و آنها نیز یک گلدان کوچک ونوس خریدند. عصر که به خانه برگشتیم، تکه کارتی را که داخل خاک گلدان فرو برده بودند برداشتم. یک طرف کارت عکس ونوس و طرف دیگر توضیح بسیار کوتاهی به این شرح بود. « من گل مرداب هستم. در زیر گلدانی ام به اندازه یک سانتی متر آب بریز. من آب سبک را دوست دارم بخصوص اگر آب باران باشد. یادت باشد نگذار خاکم خشک شود. هرگز به من کود نده. مرا پشت پنجره و جلو آفتاب بگذار. آنجا می توانم گلهای زیادی بدهم.» فوری گلدان را عوض کردم و داخل یک زیرگلدانی به اندازه یک سانتی متر آب ریختم و روی خاکش نیز آب ریختم و پشت پنجره آفتابگیر گذاشتم. سرگرم کارم شدم. نگاهش نمی کردم. دلم نمی خواست بمیرد. بعد از یکی دو ساعت، جلو پنجره آمدم و نگاهش کردم. شبیه جانداری عطشان بعد از نوشیدن آب کم کم جان گرفت و حالش جا آمد. برگهایش آرام آرام باز شد. گوئی گرسنه اش نیز بود و می خواست مگسی، مورچه ای، پشه ای را شکار کرده و نوش جان کند. خوشحال شدم و بهش لبخندی زدم. چند روزی است که حالش روز به روز بهتر می شود. حشره کوچکی که روی برگش می نشیند گرفتار می شود و برگها آهسته بسته شده و نوکهای سوزنی اش به هم گره می خورد و بعد از حل وهضم شدن غذا دوباره برگها باز می شوند و منتظر شکار بعدی می مانند. امروز صبح باران بارید و آب گلدان را با آب باران عوض کردم.
*
باشا دئدیلر:« کئفین نئجه دی؟»
دئدی:« بو دیلیم - دیلیم اولموش دیلیم قویسا یاخجی دیر»
*

دئدیم شیرین اول دیلیم
بیرآز حلیم اول دیلیم
سن کی کوسدوردون یاری
دیلیم دیلیم اول دیلیم
*
گل سفید ونوس حشره خوار

میازار موری که دانه کش است

روغن مورچه
در مورد روغن مورچه و استفاده از آن تا کنون نه دیده و نه شنیده بودم. امروز بطور اتفاقی به مقاله ای در مورد روغن مورچه رسیدم. گویا استفاده از روغن این حشره کوچک و باغیرت و فعال، موهای زائد بدن را از بین می برد. مانده ام که چقدر مورچه باید جمع کرد و جوشاند تا پیاله ای روغن به دست بیاید. آخر با این همه امکانات و وسایل آرایش، چه نیازی به کشتن این کوچولوهاست! دست از سرشان بردارید و بگذارید زندگیشان را بکنند. اگر هم قرار است بمیرند، قسمت مورچه خوار شوند که شکم صاحب مرده اش را سیر کند. چه کار به کارش دارید؟ آخر این طفلکی چه جثه ای دارد؟ « قاریشقا ندی، کله پاچاسی نه اولا./ مورچه چی هست که کله پاچه اش چی باشد» 

 

کاش من گل بودم

کاش من گل بودم.
چه موجودات نازنینی هستند گلها.نه آزارشان به کسی می رسد و نه دلی می شکنند. آرام و با وقار سر جایشان رشد می کنند و زیبائی شان را سخاوتمندانه تقدیمت می کنند. اگر در نگهداری شان کوتاهی کنی ، صبورانه سر خم کرده و می روند. اما گذشتشان چنان زیاد است که با دقتی کم ، دوباره اشتی کرده و زیبائی شان را با آدمی تقسیم می کنند. کاش من نیز گل بودم.

 

به بهانه عید غدیر خم

سیدلر بایرامی 

یادش به خیر، قدیمها که پدر در قید حیات بود، برای جشن عید غدیر خم آماده می شدیم. روزهیجدهم ذی الحجه، که پیامبر مان از زیارت مکه برمی گشت، در محلی به نام غدیر خم، مولا علی را به جانشینی خود معرفی کرد و الحق و الانصاف که علی، نمونه تمام عیار، عدالت و تقوی و جوانمردی شد.
مادر شیرینی خانگی « هَولیات، بالیخ چؤره یی، اَریدَک و.. ) درست می کرد. پدر سیّد بود و ما نیز که اولاد او بودیم، سیّد بودیم. مادرم « جمعه سیّدی» بود. چون مادرش سیّد بود. به باور قدیمی ها، در روز قیامت سیّد ها در قبال گناهانِ مرتکب شده شان، داخل یخ، منجمد شده و اذیّت می شوند و غیر سیّدها در آتش جهنّم.
میهمانها برای عرض تبریک می آمدند و پذیرائی می کردیم. بعضی از خانم ها سعی می کردند گلوی ما را ببوسند. می گفتند:« هرگاه در روز غدیر خم، گلوی هفت بچّه سیّد را ببوسی، روز قیامت به حرمت این فرزندان پیامبر، خدا گناهانت را می بخشد.»
آن روز در مقابل خدیجه سلطان خانم، زن همسایه مقاومت کردم. با اعتراض رو به مادر کرده و گفتم:« چه معنی دارد که زن همسایه بدون دلیل آدمی را بگیرد و ببوسد؟ یعنی چه؟»
مادر به آرامی جواب داد:« دخترم او از ته دل معتقد است که با این کارش حضرت علی شفاعت اش را می کند و خدا او را می بخشد.»
هر سال در چنین روزی دلم برای پدر تنگ می شود. پدرم که با دلی مهربان و دستانی لطیف و گرم که بر سرم می کشید.
برف و سرما را دوست داشتم . زیرا هوا سرد و برفی که می شد، پدر با یک دست گرم و مهربانش، دستم را می گرفت و با دست دیگر کیف مدرسه ام را، و مرا به مدرسه می رساند. پدر که کنارم بود، روی زمین سرد و یخ زده، قدم برداشته و از لیز خوردن نمی ترسیدم. قربان دل مهربان پدرم که یکی از عاشقین مولا علی بود.
قربان صفای همه پدرها.

یک جفت مرغ عشق

برای خرید دانه به پرندگان فضای سبز اطراف خانه ام، وارد فروشگاه حیوانات شدم. فروشنده گفت که اجناس جدید آمده و ارزش دیدن دارند. انواع خرگوش و موش و ماهی و پرنده. گشتی زده و از حیوانات مادرمرده، دیدن کردم. خرگوش ها مظلوم و ساکت، سرگرم خوردن علف و تکه های کوچک هویچ بودند. موش ها با دیدن آدمیزاد، داخل آشیانه کوچکشان دویده و مخفی شدند. ماهی ها در آکواریوم های بزرگ و زیبائی که فروشنده برایشان تدارک دیده بود، بی خیال به این سوی و آن سوی شنا می کردند. مارها دور تکه کوچک چوب پیچیده بودند و عنکبوت ها بالای درختچه کوچک تار می تنیدند. قفس های کوچک پرنده گان پر از پرنده بود. چشمم به مرغ های زیبای عشق افتاد جل الخالق! عجب پر و بال زیبا و رنگارنگی! عجب تنوعی! فتبارک الله احسن الخالقین! محو زیبائی هایشان شدم. دلم برای خرید یک جفت از این زیبارویان پر زد. دقایقی به تماشای شان ایستادم. یک جفت از آن بسیار خوش رنگ هایش را انتخاب کردم. طفلک از این گوشه قفس به گوشه ای دیگر می پرید و ناامید برجای خود خشکش می زد. جائی برای پریدن نداشت. فروشنده متوجه قیافه ام شد و فوری شروع به تبلیغ جنس خود کرد. گویا مکان اینها موقتی و کوچک است. دو پرنده در یک قفس راحت زندگی می کنند. پس از تعریف و توصیف، قفس های مناسب یک جفت مرغ عشق را نشانم داد. بیشتر شبیه به سلول های انفرادی بودند تا محل زندگی موجود زنده. پرسیدم:« اگر یک جفت خریداری کرده و در فضای آزاد رهایشان کنم، چه می شود؟»

جواب داد:« هم پولتان حیف می شود و هم این معصوم ها جانشان را مفتی از دست می دهند. اینها زندگی در فضای آزاد و پنهان شدن و یا دفاع از خود را یاد نگرفته اند. صید پرنده های بزرگ و گربه ها می شوند. این بازی روزگار است و از دست من و شما کاری ساخته نیست.»
با زبان بی زبانی به من نیز اشاره کرد که کاری از دستم برنمی آید. منصرف شده و از فروشگاه بیرون آمدم. غرق در اندیشه و غم موجودات زنده که اسیر خودخواهی و خودبزرگ بینی و... هستند.

من، دوستوم، تلویزیون

هفتم اوخوردوم. بیر ایل اولوردوکو تلویزیون شهریمیزه گلمیشدی . آخشاملار برنامه لری باشلیردی ، گئجه ساعات اون ایکی ده ده قورتاریردی. تلویزیون آق – قره گررسه دیردی. بیزیم یوخوموزویدو. نییه کی صلاحی خانیم مرثیه لرینده دئمیشدی :« تلویزیون اولان ائوده ناماز باطیل دی. هله ته زه ! آللاهین ملاکه لری ده او ائودن قویوب قاچارلار.» 
آما بیزیم آقاجمشید بو سؤزلردن قورخوب ائله مزدی. او تلویزیون گلمک همان بیرسین آلمیشدی. آدی شاوبلورنس ایدی. همانلاردان کی تاختا ایچینده ایدی و قاپی سی یان قیفیلی دا واریدی. آقا جمشیدیمیز ائشییه چیخاندا اونون قاپیسین باغلاییب آچارین بؤیوک خالایا وئره ردی. آللاه اوسته آدام وار دا ، بؤییوک خالادا مهربان و قاناجاقلی ایدی .اجازه وئره ردی « عصر حجر » ایله « سرزمین عجایب » فیلمینه باخاق. 
سرزمین عجایب فیلمینین ناغیلی بئله سیدی کی بیر اوچاغ گؤیده یولون ایتیریر و بیر عجایب یئردن باش چیخاردیر. بو یئرده آدام لار چوخ یئکه ایدیلر. اوقدیر یئکه کی بیزیم اوچاغین آداملاری اونلاترین یانیندا بیر قولچاق بؤیوکلویونده گؤرسه نیردیلر.یئکه آداملار اونلارا جینقیلی آدام و اوچاغین آداملاری یئکه آداملارا دانقا یا  یئکه آدام دئییردیلر.بو اولکه ده جر – جاناوارلار ، گؤی – گؤوه رنتی لر ده چوخ یئکه ایدیلر. گونلرین بیر گونونده جینقیلی آداملارین بیر تورتوخویانین تورونا دوشدو . یولداشلارینین دا گوجو چاتمادی اونو توردان قورتارا.انصافسیز، مروت سیز تورتوخویان دا، یازیغی میلچک کیمی تورلاییب یئدی. یادیما گلیر کی او گون من له یولداش جان نه قدیر غصه یئدیک. اوتانماسایدیق آغلاردیق.
گونلرین بیر گونونده ده برنامه دئین دئدی کی ایندی حبیب گلیب بیزه اوخوماق اوخویاجاق. نئچه آن دان سونرا بیرآریق، قره شین و ساققاللی اوغلان الینده گیتار،اوخوماغا باشلادی. اونون اوخوماقلاری و شعرلری آدامین اوره یینه یاتیردی. یولداش جان دئییردی:« آناسینان آروادینا اوخویور دئییرلر ایکی سی ده اؤلوب .» سونرا من ایله یولداش جان اونلارین روحونا فاتحه اوخوردوق. آخیر بؤیوک آنام دئیردی کی هر کیم کی اؤلوب الی بو دونیادان اوزولوب اونا فاتحه اوخوماق چوخ صواب دی.
دونن قار یاغا – یاغا خیردا ضبط صوتوم « یاغ ای قار » ی اوخوردو. من اؤز حال – هاوامدا یولداش جانیما فیکر ائلیردیم. اگر بوردا اولسایدی گئنه ده حبیبین آناسینا، آروادینا فاتحه اوخویوب، یاغ ای قاری اوئخویاردیق. بؤیوک باجی دا بیزنن باش – باشا قویوب دئیردی:« باخین بولبوللر سیزین سه سیزه پنجره قاباغینا ییغیشیبلار.»
هی او گونلر هی ! من ایله یولداش جان بیر بیریمیزه چوخ یاخجی یولداشیدیق . ایندی هاردادی؟ چوخ گؤیلومه دوشوب.

 

صدای گریه می آید - 4

 یکی فریاد می زند

من و هاله ناهار خورده و سرگرم نوشیدن چای هستیم. کتاب (طریق بسمل شدن -  محمود دولت آبادی) تازه به دستم رسیده است. می خواهیم درباره اش صحبت کنیم.
هاله:« صدا را می شنوی؟»
من:« چه صدائی؟»
هاله:« صدای فریاد، یکی داد می کشد. خوب گوش کن.»
من:« صدای زن همسایه است. همسرش ناشنواست. به همین سبب بلند حرف می زند.»
هاله:« نه، خوب گوش کن، صدای معمولی نیست. یکی داد می زند. انگاری کمک می خواهد.»
از جا بلند شده و در را باز می کنم. دخترِ زنِ همسایه، گیسوی بلند و سفیدِ مادر را دور دستش پیچیده و سرِ زنِ بدبخت را به دیوار می کوبد. جلو می روم تا مادر را از چنگش رها کنم. مادر در حالی که از شدت درد گریه می کند، سرم داد می کشد که:« برو خانه ات.»
سر دختر داد می کشم:« ولشکن، وگرنه پلیس را خبر می کنم.»
مادرِ گریان داد می زند:« دخالت نکن برو خانه ات.»
دختر دهان به فحش های رکیک می گشاید. فوری داخل خانه شده و در را می بندم. رنگ از چهره ام پریده. حال هاله که پشت سرم ایستاده، بهتر از من نیست. کتاب را روی میز می گذاریم. سعی می کنیم چای مان را قطره قطره قورت بدهیم. عجب چائی تلخ و بدمزه ای! نیم ساعتی می گذرد. درِ خانه به صدا درمی آید. زنِ همسایه با صورتی کبود و حالتی پریشان، دمِ در ایستاده است. اجازه می خواهد و وارد می شود. گوشه ای می نشیند. دلش می خواهد با ما که شاهد ماجرا بودیم درد دل کند. دخترش هر از گاهی سراغش می آید و از او پول می خواهد. این بار مادر پولی ندارد. درنتیجه کتک مفصلی می خورد. می گوید:« اجازه دادم مرا کتک بزند تا دق دلی اش خالی شود. اگر جلوی اش را می گرفتید تلافی اش را سرِ دخترک چهارساله اش در می آورد. دلم برای بچّه می سوزد و او می داند و از این ضعف من سواستفاده می کند. آخر این دختربچّه پدر ندارد.... یعنی پدرش معلوم نیست....»
سکوت می کند و از جای بلند می شود. می رود و من و هاله را غرق در بهت و اندوه می کند. چای تلخ و بدمزه و سرد شده مان را، قطره قطره قورت می دهیم. شاید بتوانیم آن چه را که دیده و شنیدیم هضم کنیم.
قولاق هر گون بیر سؤز ائشیتمسه کار اولار
قارین لار صاندیخانادی قاپی سی یوخدو ایچینده اولانی بیله سن
*

صدای گریه می آید - 3

به من و تو چه؟؟؟؟

پاسی از شب گذشته. چشمانم بسته اما گوشهایم می شنوند. از جا بلند می شوم و به طرف هاله می روم.
من:« هاله، بیداری؟»
هاله:« بله بیدارم. چرا نمی خوابی؟»
من:« می شنوی؟ صدای گریه را می گویم. زنی ضجه می زند.»
هاله:« این صدای همیشگی شان است. حتما دارند شوخی می کنند و ... چه می دانم »
من:« نه زن دارد ناله می کند. حرفهایش مشخص نیست. اما مثل اینکه التماس می کند.»
هاله:« حوصله داری جانم؟ به من و تو چه؟ ائو سؤزسوز، گور عذاب سیز اولماز / خانه بدون بگو مگو و گور بدون عذاب نمی شود.»
من:« اما نمی توانم. گوش کن، داره گریه می کنه.»
هاله:« می فهمم. اما کاری از من و تو ساخته نیست. به من و تو چه؟ بگیر بخواب.»
من:« یعنی تو هر شب این صدا را می شنوی؟»
هاله:« بعضی وقتها هم صدای خنده می شنوم. خوب طبیعی است جانم. بگیر بخواب.»
من:« یعنی تو دلت می آد بخوابی؟ »
هاله:« چشماتو ببند جانم. یک وردی چیزی بخوان تا خوابت بیاد. فردا باید اول صبح از خانه بیرون برویم.»
چشمهایم را می بندم. دعا می خوانم. مادربزرگم می گفت آیت الکرسی بهترین دعا برای تمرکز حواس است. بخوانی آنچه که می خواهی از ذهنت بیرون رود، می رود.
اول صبح است. سپیده سر زده. با عجله از خانه بیرون می آییم. آمبولانس سر کوچه ایستاده است.
هاله:« صبح بخیر. چی شده؟»
راننده ی آمبولانس:« صبح به خیر. نیمه های شب زنی خودکشی کرده. گویا ناراحتی روحی داشته و قرص زیادی خورده و تموم کرده. آمدیم جنازه را ببریم.»
من:« هاله دیدی؟ نگفتم؟ همین بود.»
هاله:« کاری از دستمون ساخته نبود و نیست. اصلا به من و تو چه؟ هر کاری مراحل قانونی خودش را دارد؟»
من:« البته که به من و تو چه؟ من و تو هم یکی از آنها هستیم. اصلا اگر دیر می جنبیدیم، یکی دیگر از کنار جسدمان رد می شد و می گفت به من و تو چه.»
هاله:« طفلکی این ور دنیا که فلک نگذاشت آب خوش از گلویش پایین برود. خدا کند آن ور دنیا گرفتار سوال و جواب نکیرمنکر نشود. حالا عجله کن. هوا سرد است و اگر به اتوبوس نرسیم مجبوریم بیست دقیقه توی این سرما بایستیم و سر وقت نرسیم و … »

محمود دولت آبادی - طریق بسمل شدن

محمود دولت آبادی، با « کلیدر» ش، « جای خالی سلوچ» اش، « روزگاری سپری شده  با مردم سالخورده» اش، ایام سخت زندگی را با تحمّل سپری کردم. « طریق بسمل شدن» اش را خواندم و قسمتی را به حال و هوای خودم به ترکی آذربایجانی برگرداندم.

طریق بسمل شدن

باری… در جایی انگشتی دکمه ای را می فشارد، دستی اهرمی را می کشد و هیولایی از دهانه ای رها می شود و به پرواز درمی آید زیر سقف آسمانی که آبی است، سربی است، ابری است و شاید بارانی. امّا کجا را نشانه گرفته است آن هیولا برای فرودآمدن، آن پروازکننده ای که بال ندارد؟ این را هیچ کس به دقّت نمی داند، حتّی صاحب آن دست یا دارنده ی آن انگشت. بس کسانی از فرودِ ناگهانی آن آگاه می شوند که دیگر نیستند تا به ما بگویندچگونه خبر شدند.
دهانه ی فراخ آن خروجیِ فلزی هنوز بوی دوزخ می دهد.
*
هه… بیر یئرده، بیر بارماق، بیر دویمه نی باسیر، بیر ال اهرمو چکیر و بیر هیولا، بیر زادین آغزیندان قورتولوب گؤی رنگینده کی گؤیون آلتندا،اوچماغا باشلیر. هوا بولوت دور، بلکی ده یاغیر. آنجاق بیلینمیر او هیولا، او قانادسیز اوچان، هارانی نیشان توتوب؟ هئچ کیم بیلمیر. حتی او بارماق یا او الین یییه سی. ائله ده اونلار بو بیردن – بیره آتیلان دان خبرلری اولاجاق کی داها آرامیزدا دئیللر، بیزه نه سایاق خبرلری اولماقلارینی تعریفله سین لر.
او گئنیش دمیرین آغزی هله ده جهنم قوخویور.
*   

الیزابت ها

 میان ماه من تا ماه گردون – تفاوت از زمین تا آسمان است

الیزابت زلبرت – الیزابت زلبرت را به عنوان مادر قانون اساسی آلمان می‌شناسند. زلبرت حقوقدان و یکی از فعالان جنبش زنان بود. او اندکی پس از کسب حق رای، به حزب سوسیال دموکرات آلمان پیوست و به مبارزات خود برای برابری حقوق زنان و مردان نیز ادامه داد. در سال ۱۹۴۸، پس از پایان جنگ جهانی دوم و فروپاشی حکومت ناسیونال سوسیالیست‌ها در آلمان، زلبرت یکی از چهار زنی بود که در تدوین قانون اساسی آلمان مشارکت داشت.
*

الیزابت یکم – ( تولد 7 سپتامبر 1533 – درگذشت 17 نوامبر 1603 )  دختر هنری هشتم و آن بویلین بود. او از تاریخ 17 نوامبر1558 تا زمان مرگ پادشاه انگلستان بود. دوران سلطنت او را عصر الیزابت می خوانند. در زمان او ادب و فلسفه رونق گرفت.
*
الیزابت الکساندرا مری ( الیزابت دوم ) – او متولد 1926 میلادی و ملکه سلطنتی بریتانیا و قلمرو مشترک المنافع است. او طولانی ترین دوره فرمانروائی و درازترین عمر را در میان ملکه های سلطنتی و حاکمان زن جهان را دارد.
*
الیزابت وارن – اهل امریکا و سناتور ایالت ماساچوست است.او از چهره های محبوب و مشهور امریکاست.
*
الیزابت هولمز – جوان ترین زن میلیاردرخودساخته امریکائی و بنیانگذار و مدیر « ترانوس» است. اما به کاهبرداری متهم شده است.
*
الیزابت بریکوا باومن – نقاش لهستانی دانمارکی بود. سوژه اصلی نقاشی های او را زندگی محلی تشکیل می داد.او در یازدهم ژوئیه 1881 در سن 61 سالگی درگذشت.
*
الیزابت کاوت - در 17 نوامبر 1920 در شهر اشتوتگارت آلمان به دنیا آمد. او نویسنده کتاب کودکان بود.او در سال 1962 جن کارتونی وروجک را ساخت.
وروجک ، جن است. او موهای قرمز و به هم ریخته ، پیراهن زرد کوتاه و شلواری سبز  دارد. روزی از روزها داخل ظرف چسب آقای نجار می افتد و دیده می شود. آقای نجار ( مایستر ادر ) او را خوب شسته و تمیز می کند و برایش تختخواب کوچک می سازد و از آن پس این دو کنار هم زندگی می کنند. آقای نجار دکان کوچک نجاری در مونیخ دارد و با کار نجاری زندگی می گذراند. او از زندگی و کارش راضی است.
وروجک با حرکات و رفتار بامزه اش کودکان را پای تلویزیون می نشاند.
الیزابت بعد از یک بیماری درازمدت  در 24 سپتامبر 2015 در سن 94 سالگی درگذشت.
*
الیزابت باتوری – اهل مجارستان و متولد سال 1560 میلادی بود. او به عنوان قاتل زنجیره ای شناخته شده است. نام دیگر او کنتس خون بود. او  در سال1614 میلادی محکوم و در زندان درگذشت.
*